ตอนที่ 8 : ประวัติศาสตร์โลกแบบไทยๆ

ที่ว่าเป็นตำราประวัติศาสตร์โลก “แบบไทยๆ” นั้น มีความหมายเชิงลบ เพราะใช้ไม้ยมก“ๆ”ตามหลัง ให้อ่านว่า “แบบไทย-ไทย” เป็นการลดทอนความหนักแน่นในการเป็น “ไทย” ลงไป เพราะหากนิยามเพียงว่า “แบบไทย” ก็จะมีความหมายหนักแน่น เป็นทางการ และเป็นมาตรฐานไทยชัดเจน การใช้คำซ้ำแถมเป็นสองพยางค์ในหลักการใช้ภาษาไทย ถือว่าเป็นการทำให้ความหมายอ่อนลง

ตำราประวัติศาสตร์โลกเขียนโดยคนไทยที่ถือว่าเป็นที่นิยมยกย่องเป็นตำรามาตรฐานใช้อ่านและอ้างอิงกันมาในวงการศึกษาของไทยหลังสงครามโลกครั้งที่สองคือหนังสือชุด “ประวัติศาสตร์สากล” โดย พลตรีหลวงวิจิตรวาทการ พิมพ์ครั้งแรกปี พ.ศ. 2472 เป็นหนังสือชุดรวมทั้งหมด 12 เล่มจบ ต่อมาแก้ไขปรับปรุงจัดแบ่งเนื้อหาใหม่เป็นชุด 5 เล่ม (จะเรียกว่า volume/ภาค หรือ book/เล่ม หรือ part/ตอน ก็ได้ เพราะการแบ่งชัดเจนตามเนื้อหา ดังนี้:

1. ประวัติศาสตร์โบราณ และ กำเนิดยุโรปใหม่
2. ยุโรปสร้างตัว
3. ประวัติศาสตร์ไทย (ถึงเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง)
4. ประวัติศาสตร์เอเชีย
5. ประวัติศาสตร์รวมของโลก มี ยุโรป อเมริกา แอฟริกา ออสเตรเลีย ไทย โลกช่วงสงครามโลกครั้งที่ 1 และ2

ในการพิมพ์ครั้งล่าสุด ปี 2547 โดยสำนักพิมพ์สร้างสรรค์บุคส์ ได้จัดแบ่งเนื้อหาเดิมให้กลายเป็นชุด 3 เล่ม อาจจะเพื่อความสะดวกในการซื้อ-ขาย (แต่คงจะเพื่อให้แต่ละเล่มมีความหนาเท่าๆกันด้วย เพื่อความสวยงาม เนื้อหาของแต่ละภาคจึงไม่จบในเล่มเดียวกัน ส่วนท้ายของภาค 2 กระโดดไปอยู่ต้นเล่ม2 และส่วนท้ายของภาค 4 กระโดดไปอยู่ต้นเล่ม 5 – นี่ก็เป็นตัวอย่างหนึ่งของการพิมพ์หนังสือแบบไทยๆ)

“ประวัติศาสตร์สากล” เขียนตอนผู้เขียนอายุ 31 ปี เขียนจากการศึกษาค้นคว้าหนังสือและตำราต่างๆที่ท่านมีในครอบครองหรือหาอ่านค้นคว้าได้ ผนวกกับประสบการณ์ตรงในการเดินทาง ในหน้าที่การงาน การหาโอกาสพูดคุยสัมภาษณ์ผู้รู้ผู้อื่นทั้งในประเทศไทยและในต่างประเทศ พร้อมด้วยความคิดอิสระมุ่งมั่นในอันที่จะสร้างตำราประวัติศาสตร์โลกที่มีความเป็นไทย ให้เกิดประโยชน์แก่คนไทยมากที่สุด ให้คนไทยเข้าใจโลกและตนเองมากที่สุด แต่กระนั้น พลตรี หลวงวิตรวาทการ ก็ออกตัวในคำนำการพพิมพ์ครั้งที่ 1 ว่า:

“แต่ถึงแม้ข้าพเจ้าไม่มีประกาศนียบัตรหรือดีกรีอันใดเลยก็ดี การที่ข้าพเจ้าคิดสร้างหนังสือชุดนี้ ก็มีท่านผู้ใหญ่เห็นพ้องอยู่ด้วยเป็นอันมาก ไม่มีใครเลยที่จะคัดค้าน หรือทักท้วงว่าไม่ควรทำ…. แต่การทำหนังสือชุดนี้ เป็นการล่อแหลมใกล้อันตรายเพียงใด ข้าพเจ้าเองก็รู้สึกดีอยู่ เพราะหนังสือเรื่องนี้เป็นตำราและเป็นงานเป็นการอย่างจริงจัง ถ้าข้าพเจ้าทำไม่สำเร็จ หรือสำเร็จอย่างไม่ดี ก็จะเกิดผลร้ายยิ่งนัก.” (อ้างจากฉบับการพิมพ์ปี พ.ศ. 2547 โดยสำนักพิมพ์สร้างสรรค์บุคส์)

หนังสือชุดประวัติศาสตร์สากล โดย พลตรี หลวงวิจิตรวาทการ นี้ มีชื่อเสียง เป็นที่นิยม เป็นตำราที่ห้องสมุดสำคัญทั้งหลายต้องมี ทั้งนี้ก็เป็นเพราะชื่อเสียง ชีวิต และงานของผู้เขียน ทำให้หนังสือมีความน่าเชื่อถือเป็นอย่างสูง เป็นตำราประวัติศาสตร์โลกที่พิมพ์เผยแพร่ในช่วงเวลาที่สังคมไทยกำลังค้นหาจุดยืนและสถานภาพของสยามหรือประเทศไทยในโลกที่เพิ่งผ่านพ้นวิกฤติสงครามครั้งใหญ่ล่าสุด ผสานกับความสับสนอลวนของกระบวนการชาตินิยมและอิทธิพลการศึกษาและปรัชญาการเมืองแบบตะวัตกในประทศไทย การศึกษาประวัติศาสตร์โลกเพื่อให้เข้าใจภาพรวมของมนุษยชาติ และมองเห็นจุดยืนของประเทศไทยในสากลโลกจึงเป็นเรื่องที่น่ายินดีและเป็นที่ตอบรับอย่างท่วมท้นในวงการการศึกษาของไทย การเขียนตำราประวัติศาสตร์โลก หรือ “ประวัติศาสตร์สากล” ของ พลตรี หลวงวิจิตรวาทการ สะท้อนความเป็นนักวิชาการและนักประวัติศาสตร์แบบไทยๆในสมัยนั้น แต่ก็มีความเป็นตัวของตัวเองที่เลือกนำเสนอประวัติศาสตร์โลกในรูปแบบและเนื้อที่มากกว่าประวัติศาสตร์มนุษยชาติตามมาตรฐานตะวันตกทั่วไปในยุคนั้น แม้จะไม่ถึงกับจะเป็น “ประวัติศาสตร์ใหญ่” หรือ “Big History” แต่ก็มีร่องรอยแห่งความพยายามโดย พลตรี หลวงวิจิตรวาทการ เองอาจจะไม่รู้ตัวด้วยซ้ำว่าตอนที่ท่านเขียน “ประวัติศาสตร์สากล” นั้น ท่านกำลังคำนึงถึงแนวคิดประวัติศาสตร์ใหญ่ อันเป็นแนวทางการศึกษาประวัติโลกแบบใหม่ที่เกิดเป็นทางการ มีตำราและหลักสูตรการศึกษาในต่างประเทศ หลังหนังสือ “ประวัติศาสตร์สากล” ของท่านหลายทศวรรษ


สมเกียรติ อ่อนวิมล